**Harare, Zimbabve –** Amerika Birleşik Devletleri'nin, özellikle "Önce Amerika" küresel sağlık stratejisi çerçevesinde finanse ettiği ikili sağlık anlaşmaları, Afrika kıtasında bir endişe dalgasına neden oluyor. On yedi Afrika ülkesinin imzaladığı bu anlaşmalarla önemli miktarda mali yardım elde edilmiş olsa da, ortaya çıkan detaylar bu anlaşmaların ağır bir bedeli olabileceğini ve ulusal egemenlik ile hayati sağlık hizmetlerinin etik dağılımını tehlikeye atabileceğini gösteriyor.
ABD'nin, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) gibi çok taraflı çerçevelerden uzaklaşarak doğrudan ikili ilişkilere yönelmesiyle ortaya çıkan bu durum, bir dizi karmaşık Mutabakat Zabtı (MOU) ile sonuçlandı. Bu anlaşmalar, görünüşte sağlık altyapısını ve hizmet sunumunu güçlendirmeyi amaçlasa da, alıcı hükümetler ve uluslararası savunuculuk grupları arasında önemli rahatsızlıklara yol açan katı koşullar içerdiği bildiriliyor. Hassas hasta verilerine serbest erişim talepleri, biyolojik kaynakların devri ve yeni tıbbi teknolojiler ile ilaçlar için ABD düzenleyici onayının dayatılması gibi konular giderek daha fazla endişeye neden oluyor.
Bu gerilim Zimbabve'de doruğa ulaştı. Devlet Başkanı Emmerson Mnangagwa, 350 milyon dolarlık bir sağlık finansman paketinin müzakerelerini resmen durdurdu. Zimbabve Dışişleri ve Uluslararası Ticaret Bakanı Albert Chimbindi'nin bir mektubuna göre, önerilen MOU "tek taraflı" ve ülkenin "egemenliği ve bağımsızlığı" için doğrudan bir tehdit olarak değerlendirildi. Bu kararlı adım, bazı Afrika liderleri arasında ABD'nin temel sağlık yardımını, doğrudan nüfuz kurmak ve sağlık sektörü dışındaki tavizleri güvence altına almak için bir araç olarak kullandığına dair artan bir eğilimi gözler önüne seriyor.
Bu katı şartların yankıları başka yerlerde de hissediliyor. Kenya'da, kendi sağlık yardımı anlaşmasındaki veri paylaşım hükümlerinden kaynaklanan bir hukuki süreç başlatıldı. Bu sırada, on yıl sürmesi beklenen ve değeri 1 milyar doları aşan Zambiya ile sağlık yardımı anlaşması da yoğun bir inceleme altında. Sızan taslaklar, anlaşmanın Zambiya'yı yalnızca uzun süreli hasta kaydı paylaşımına değil, aynı zamanda kârlı madencilik sektöründe tavizler vermeye de zorlayabileceğini öne sürüyor. Sağlık savunuculuğu kuruluşu Health Gap'in Direktörü Asia Russell, bu tür potansiyel talepleri "utanmaz bir sömürü" olarak nitelendirerek, "hayat kurtaran sağlık hizmetlerinin" ülkenin "maden servetinin yağmalanması" şartına bağlandığını savundu.
Durumu daha da karmaşıklaştıran raporlar, Nijerya'ya yönelik ABD finansmanının, Hristiyanların zulmü konusundaki hükümet eylemlerine bağlı olduğunu gösteriyor. Bu, yardımın belirli siyasi veya sosyal sonuçlara bağlanmasının daha geniş bir örüntüsünü ortaya koyuyor. ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı'nın (USAID) lağvedilmesi raporları da dahil olmak üzere bu stratejik değişim, ABD dış politikasının kasıtlı bir yeniden yönlendirmesini ve kıtada doğrudan hükümet ortaklıklarını önceliklendirerek ABD etkisini yerleştirmesini işaret ediyor. Gözlemcilere göre, bu taleplerin ardındaki mantık, ABD yönetiminin bu görünüşte insani kanallar aracılığıyla stratejik çıkarlarını oluşturma ve pekiştirme konusundaki kararlılığında yatıyor.
Bu gelişen tablonun sonuçları derindir. Afrika ülkeleri, hem hayati sağlık finansmanını güvence altına alma hem de özerkliklerini koruma ikilemiyle boğuşurken, kritik halk sağlığı programlarının jeopolitik pazarlıklara dolanma riski büyüyor. Artan hoşnutsuzluk ve ülkelerin bu yardım paketlerini reddetme veya askıya alma potansiyeli, uluslararası sağlık ortaklıklarına yönelik daha adil ve şeffaf bir yaklaşıma olan acil ihtiyacı vurguluyor. Bu yaklaşım, ulusal egemenliğe saygı duymalı ve her şeyden önce vatandaşların refahını önceliklendirmelidir.