Amerika Birleşik Devletleri'nin (ABD) Zambiya ile imzalamayı planladığı 1 milyar dolarlık sağlık finansmanı anlaşması, kıtada büyük bir tartışma başlattı. Anlaşmanın şartları, "utanmaz bir sömürü" olarak nitelendirilirken, ABD'nin Afrika'ya yönelik küresel sağlık yardımı yaklaşımı ciddi endişelere yol açtı. Sızdırılan bir taslak mutabakat zaptı (MOU), ABD'nin diğer on altı Afrika ülkesiyle imzaladığı benzer anlaşmalara kıyasla daha sıkı koşullar içerdiğini ortaya koyuyor. Bu durum, birçok ülkede tedirginliğe neden olurken, en az bir ülkeyle müzakereler askıya alındı.
Tartışmanın kökeninde, ABD'nin küresel sağlık stratejisindeki bir değişim yatıyor. Trump yönetimi döneminde başlatıldığı belirtilen bu yeni model, ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı'nın (USAID) yapısını önemli ölçüde değiştirerek, sağlık finansmanını doğrudan hükümetlere yönlendiriyor. Ancak bu finansman, ülkelerin kendi sağlık yatırımlarını artırmasına ve katı performans ölçütlerine uymasına bağlı. Görünürde şeffaflık ve hesap verebilirliği artırmayı hedefleyen bu yaklaşımın, Zambiya anlaşmasındaki spesifik hükümleri eleştirilerin odağı haline getirdi.
Sızan belgeye göre, Zambiya ile planlanan anlaşma, ülkenin sağlık sektörüne yönelik zorunlu hedefler, diğer anlaşmalardan daha uzun süreli olan on yıllık bir sağlık verisi paylaşımı zorunluluğu ve en tartışmalı maddesi olarak, ülkenin maden imtiyazlarına potansiyel erişim içeriyor. HIV savunuculuğu yapan Health Gap örgütünün yöneticisi Asia Russell, bu şartları "diğer anlaşmalardan çok daha kötü" olarak nitelendirerek, ABD'nin "hayat kurtaran sağlık hizmetlerini, ülkenin maden zenginliğini talan etme şartına bağladığını" savundu. Russell, anlaşmayı "ahlaksız bir sömürü" olarak tanımladı.
Bu endişeler sadece Zambiya ile sınırlı değil. Zimbabve'de ABD ile ikili sağlık anlaşması görüşmeleri ani bir şekilde durduruldu. Zimbabve hükümeti, veri paylaşım protokolleri konusunda ciddi çekinceler dile getirerek, kıtanın diğer bölgelerindeki kaygıları yankıladı. Bu gelişme, ABD'nin Zimbabve Büyükelçiliği'nin ülkedeki sağlık yardımı programlarını sonlandıracağını duyurmasının ardından geldi. Bu karar, özellikle son yirmi yılda 1.9 milyar doları aşan ABD desteğiyle hayati önem taşıyan HIV önleme ve tedavi hizmetlerini içeren mevcut sağlık girişimleri üzerinde derin etkiler yaratabilir.
Endişe dalgası Kenya'ya da sıçradı. Kenya Yüksek Mahkemesi, hassas sağlık verilerinin güvenliği konusundaki özel endişeleri gerekçe göstererek ABD ile bir sağlık finansmanı anlaşmasını askıya aldı. Bu hukuki zorluklar ve diplomatik çıkmazlar, Afrika ülkelerinin bu yeni ikili sağlık anlaşmalarının sonuçları hakkındaki artan huzursuzluğunu vurguluyor. ABD'nin Zimbabve Büyükelçiliği, on altı Afrika ülkesinin toplamda 18.3 milyar doları aşan yeni finansmanla sağlık anlaşmaları imzaladığını belirtse de, artan incelemeler bu çok yönlü anlaşmaların detaylarında şeytanın gizli olabileceğini gösteriyor. Kritik sağlık programlarında yaşanabilecek kesinti potansiyeli ve sömürücü uygulamalara yönelik suçlamalar, ABD'nin Afrika'daki sağlık yardımının geleceği üzerine uzun bir gölge düşürüyor.