Η πρόσφατη αρχαιολογική έρευνα στην Πέγεια της Κύπρου έχει φέρει στο φως εντυπωσιακά στοιχεία, επαναπροσδιορίζοντας την ιστορική σημασία της περιοχής. Τα μέχρι στιγμής ευρήματα υποδηλώνουν την ύπαρξη ενός σημαντικού βυζαντινού λιμανιού, το οποίο χρονολογείται στον 6ο αιώνα μ.Χ., κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας του Ιουστινιανού. Το φιλόδοξο αυτό ερευνητικό πρόγραμμα, που υλοποιείται υπό την αιγίδα του Τμήματος Αρχαιοτήτων Κύπρου σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (NYU) και άλλα διακεκριμένα ακαδημαϊκά ιδρύματα, έχει ήδη αποκαλύψει πλήθος αντικειμένων. Το κορυφαίο επίτευγμα είναι η ανεύρεση άνω των 700 κιλών θραυσμάτων αμφορέων της Ύστερης Ρωμαϊκής περιόδου, τα οποία προσφέρουν πρωτόγνωρες εμβαθύνσεις στην πορεία της περιοχής ως κεντρικού κόμβου θαλάσσιων εμπορικών δραστηριοτήτων και θρησκευτικών κατασκευών.
Η καρδιά της ανακάλυψης βρίσκεται στην αρχαία λιμενική εγκατάσταση της Πέγειας, μια τοποθεσία που οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην τροφοδοσία με μάρμαρο για την ανέγερση βασιλικών στον κοντινό ακρωτήριο Δρέπανο. Η αδιανόητη κλίμακα των θραυσμάτων αμφορέων που ανακτήθηκαν, υπογραμμίζει την έκταση των εφοδιαστικών επιχειρήσεων που διεξάγονταν κατά τη συγκεκριμένη περίοδο. Αυτά τα αγγεία, προερχόμενα κυρίως από τον 6ο αιώνα μ.Χ., δεν αποτελούν απλώς χρηστικά δοχεία. Επιπλέον, οι επιφάνειές τους φέρουν 68 επιγραφές, γνωστές ως *δίπιντα*, χαραγμένες με κόκκινο μελάνι. Οι επιγραφές αυτές αποδεικνύονται ανεκτίμητες για τους μελετητές που επιδιώκουν να αποκρυπτογραφήσουν την πολυπλοκότητα των εμπορικών οδών, των διοικητικών πρακτικών και του οικονομικού τοπίου της Ύστερης Αρχαιότητας. Η καθηγήτρια Στέλλα Δημητρίχα του Πανεπιστημίου Κύπρου ηγείται αυτού του κρίσιμου τομέα της έρευνας, με τους ερευνητές να καταγράφουν σχολαστικά τα θραύσματα.
Πέρα από την άμεση περιοχή του λιμανιού, η ομάδα των ανασκαφών πραγματοποίησε εκτενείς επιφανειακές έρευνες στη νεκρόπολη της Πέγειας, μια εκτεταμένη ταφική περιοχή γνωστή και με τοπικά ονόματα όπως Άγιος Γεώργιος και Μανίκι. Η περιοχή αυτή αποτελεί αντικείμενο αρχαιολογικού ενδιαφέροντος εδώ και καιρό, συνεχίζοντας την παράδοση της σπουδαίας ανακάλυψης ενός ελληνιστικού τάφου το 2018. Η συνεχιζόμενη διερεύνηση αυτού του τάφου αποκαλύπτει μια παρατεταμένη περίοδο χρήσης, που εκτείνεται από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 5ο αιώνα μ.Χ., υποδηλώνοντας μια διαχρονική πολιτιστική και κοινωνική παρουσία στην τοποθεσία.
Η διεπιστημονική φύση του προγράμματος ανασκαφών αποτελεί απόδειξη της ολοκληρωμένης προσέγγισής του. Ειδικοί από ιδρύματα όπως το Πανεπιστήμιο Κύπρου, το Κυπριακό Ινστιτούτο, ακόμη και το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, με την καθηγήτρια Jolanta Mlynarczyk να εξετάζει την κεραμική των τάφων, συνεισφέρουν την τεχνογνωσία τους. Επιπλέον, η δρ. Rebecca Gerdes από το Πανεπιστήμιο Cornell αναλαμβάνει την ανάλυση ρωμαϊκών μαγειρικών σκευών, χρησιμοποιώντας ανάλυση οργανικών καταλοίπων για να φωτίσει αρχαίες διατροφικές συνήθειες και πιθανές ταφικές ή συμποσιακές πρακτικές. Εφαρμόζονται επίσης προηγμένες τεχνικές, όπως η φθορισμοσκοπία ακτίνων Χ για την ανάλυση μεταλλικών αντικειμένων, παράλληλα με τη μελέτη ανθρώπινων σκελετικών καταλοίπων και οστών ζώων, προκειμένου να σκιαγραφηθεί μια πληρέστερη εικόνα της ζωής στην αρχαιότητα.
Οι συνέπειες αυτών των ανακαλύψεων είναι βαθιές. Η ταυτοποίηση σημαντικών λιμενικών υποδομών, άμεσα συνδεδεμένων με τα φιλόδοξα οικοδομικά έργα του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, παρέχει απτά στοιχεία για τα στρατηγικά συμφέροντα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στην Κύπρο. Οι επιγραφημένοι αμφορείς, προερχόμενοι από διάφορες περιοχές όπως η Κιλικία, η Παλαιστίνη και η Γάζα, προσφέρουν μια χειροπιαστή καταγραφή των εκτεταμένων εμπορικών δικτύων που στήριξαν αυτές τις προσπάθειες. Η συνεχιζόμενη ανάλυση υπόσχεται να βελτιώσει την κατανόησή μας για τις λογιστικές προκλήσεις και τα επιτεύγματα που συνδέονται με την ισοπέδωση της παράκτιας πλαγιάς για τη δημιουργία τέτοιων λιμενικών εγκαταστάσεων, και πώς αυτές οι επιχειρήσεις συνέβαλαν άμεσα στην κατασκευή μνημειωδών θρησκευτικών κτισμάτων. Καθώς η έρευνα προοδεύει, τα μυστικά που κρύβονται σε αυτές τις αρχαίες πέτρες και κεραμικά θραύσματα είναι έτοιμα να εμπλουτίσουν σημαντικά την κατανόησή μας για τον ζωτικό ρόλο της Κύπρου ως ναυτικού και θρησκευτικού κέντρου στον αρχαίο κόσμο.